171. urodziny największego polskiego językoznawcy

Gdyby był został prezydentem Rzeczypospolitej, to byłby to fascynujący punkt odniesienia. Jednak los potoczył się inaczej.
Dzisiaj urodziny Jana Niecisława Ignacego Baudouina de Courtenay (13 marca 1845 – 3 listopada 1929). Był to uczony wybitny, człowiek prawy i bezkompromisowy. Coraz bardziej fascynujący i inspirujący. Jako językoznawca – oryginalny, szukający własnej drogi, wytyczający szlaki wciąż kuszące.
Poczytać można w Wikipediach o Baudouinie.

Do rymu po naszymu. Książka Stanisława Neblika

Ukazała się nowa książka po śląsku Do rymu po naszymu, czyli ślōnski miszmasz, Kotórz Mały 2016. Jej autorem jest Stanisław Neblik, znany licznym czytelnikom jako Fojerman. Pseudonim wziął się z tego, że autor pracował jako zawodowy strażak. Książkę wydało zasłużone i dynamicznie się rozwijające wydawnictwo Silesia Progress. Spotkało mnie wyróżnienie – zostałem zaproszony do napisania kilku słów wstępu.

Czego mi w publikacji brakuje? Spisu treści! A nawet dwóch rzeczy: spisu treści i alfabetycznego indeksu tytułów, bez których orientacja w książce zawierającej 243 utwory (mono żech sie nie chachnył) jest nader kłopotliwa.

Kopiuj  z Neblik 2016 - 0001 Kopiuj  z Neblik 2016 - 0002

Po śląsku w Piekarach Śląskich

Echa Dnia Języka Ojczystego

Jedno z ech dobiegło z Piekar Śląskich. Tamtejsza aktywistka, pani Helena Leśniowska, prezes miejscowego koła Związku Górnośląskiego, zorganizowała czytanie po śląsku w domu kultury w Dąbrówce Wielkiej (to dzielnica Piekar, niegdyś samodzielna gmina, znana z kultywowania tradycyjnego stroju). „Dziennik Zachodni” zdał 25 lutego 2016 r. relację z wydarzenia:

- „Ślonsko godka” to element naszej kultury, naszego hajmatu*. Jest nam bliska i w tym tkwi jej magia. Nie tylko jest bliska tym, którzy tutaj na Śląsku się urodzili, ale też tym, którzy tu przyjechali, stwierdzili, że to jest ich miejsce do życia i uczą się gwary śląskiej – mówi Leśniowska. – Zależy nam, aby ten język razem z moim pokoleniem nie zaginął. Trzeba dbać o niego, pielęgnować go i stale podejmować działania promujące śląski. Ważne jest też, by zachęcać kolejne, młode pokolenia, żeby chciały się nim posługiwać.

Pani Helena Leśniowska zredagowała książkę pt. Rajza z piekarskôm godkôm. Nakład wyczerpany, ale gdyby ktoś chciał mi ją podarować, chętnie przyjmę  8-)
* Hajmat — to jest takie miejsce, gdzie się jest u siebie.

To po śląsku

Bo, zdaje się, poczucie śląskości przekracza nie tylko granice państw i systemów ortograficznych nauczanych w szkole. Tak pisała poetka z Opawy:

Emilie Gudrichová

Ta řeč moja slezská,
choť se ňum poměta,
ona tu žiť budě,
do skonaňa  světa.

Šumnum slezskum řečum
pověda dědina
a ta řeč na světě
pro mě je jedina.

(
http://opavskeslezsko.webnode.cz/
)

Dzień Języka Ojczystego 2016

Chciałbym pokazać dwa miejsca, gdzie robi się coś dla języków nieoczywistych — dziś mazurski i śląski.

Najciekawsze zdarzenie ostatnich dni to próba tworzenia literatury po mazursku. Ze względu na demograficzną katastrofę 1945 i kolejnych fal emigracyjnych na Mazurach mało jest samych „mazurskojęzycznych” Mazurów. Ich gwara (język, mowa, etnolekt) nie ma więc obecnie potencjału terytorialnego i społecznego – w zasadzie nie ma miejsc, gdzie istnieje zwarta społeczność mazurska, porozumiewająca się po mazursku.
Piotr Szatkowski, skądinąd rewitalizator języka pruskiego, w Przeglądzie Bałtyckim zamieścił interesujący artykuł o Mazurach i mazurskiej godce, a nawet walentynkowy wierszyk.

Na blogu zaś Rafała Szymy ukazał się „fanowski” przekład opowiastki Janoscha Oh, wie schön ist Panama.

– Pa-na-ma – przeczytoł Miś. – Krzinka przipłynyła z Panamy, a Panama wōniŏ na banany. Ach, Panama to je kraj moich marzyń – pedzioł.
Polecioł gibko do dōm i aże do nocy ôsprawioł Tigerkowi ô Panamie.
– Wiysz – padoł – we Panamie wszyjsko je dużo gryfniyjsze. Bo Panama cŏłkŏ wōniŏ na banany. Panama to je kraj naszych marzyń. Jutro blank rano muszymy wyruszyć do Panamy. Co powiysz, Tigerku? (…)
Możnŏ powiysz, co Miś i Tigerek zrobiliby nŏjlepij, jakby ôstali dōma?
Co by sie niy skamali dugim wandrowaniym?
Ô niy! Wtynczŏs by niy trefili Lisa ani Wrōny. Niy trefiliby tyż Hazŏka ani Jyża i nigdy by sie niy dowiedzieli, jako przitulnŏ może być takŏ piyknŏ, miynkućkŏ zofa.

Czujmy się przytulnie w ojczystym lub matczynym języku.

Monografia Podegrodzia i podegrodzkiej gminy

Piękna miejscowość gminna Podegrodzie z okazji 1000-lecia swego istnienia w historycznych zapiskach zdobyła się na wydanie okazałej monografii pod redakcją prof. Feliksa Kiryka. Wielka w tym wszystkim zasługa instytucji, które wykazały się pietyzmem dla własnej ziemi i tradycji. Ja sam widziałem dobrą współpracę samorządu z wójt Małgorzatą Gromalą, ośrodka kultury i parafii. W Podegrodziu współistnieje szacunek dla tradycji i świetne odnajdywanie się we współczesności.

Relację z promocji publikacji znajdujemy tu. Czytelników spoza regionu uwiadamiam jednak, że błogosławiony marianin rodem z Podegrodzia nazywał się Papczyński, a nie tak, jak napisali metropolitalni sprawozdawcy.
______________________________________________________________
Wersja tekstowa dla zainteresowanych:

PODEGRODZIE I GMINA PODEGRODZKA

ZARYS DZIEJÓW

 

POD REDAKCJĄ

FELIKSA KIRYKA

 

KRAKÓW 2014

 

ISBN 978-83-60154-37-3

 

Wydawnictwo Antykwa. Wydanie I, Kraków 2014

 

Szanowni Państwo

Zapraszam Państwa do niezwykłej i fascynującej podróży historycznej po zakątkach Podegrodzia i sołectwach podegrodzkich od czasów ich powstania do współczesności.

Trzymają Państwo w rękach pierwsze wydanie monografii poświęcone Ziemi Podegrodzkiej. Już sama objętość opracowania świadczy, że materiał źródłowy był bardzo obszerny i jego przygotowanie wymagało niezwykłej staranności i rzetelności. Jestem pewna, że monografia zainteresuje nie tylko pasjonatów historii, ale także wszystkich mieszkańców gminy i naszych przyjaciół. Przeglądając karty monografii mamy szansę wzbogacić swoją wiedzę o naszej „małej ojczyźnie”, z którą związaliśmy swoje życie i uchronić zapisane tam historie od zapomnienia, mając na uwadze, że dzisiaj my wszyscy tworzymy swoją, kolejną część historii, która będzie oceniona przez potomnych. Pamiętajmy więc o ponadczasowych słowach naszego wybitnego krajana, błogosławionego o. Stanisława Papczyńskiego: „Narodziliśmy się nie dla samych siebie, lecz dla Ojczyzny. Nie jest obywatelem państwa ten, kto żyje tylko dla siebie, chociaż z trudem da się powiedzieć o kimś, że żyje dla siebie, jeśli nie żyje dla nikogo innego”. Wierni tej zasadzie mieszkańcy Ziemi Podegrodzkiej od zarania dziejów odgrywali i odgrywają znaczącą rolę w życiu społecznym kraju.

W roku 2014 obchodzimy jubileusz 1000-lecia miejscowości i parafii Podegrodzie. To doskonała okazja do zapoznania się z przeszłością tych terenów. Wydanie monografii, zawierającej kompetentną i wielowiekową syntezę dziejów Ziemi Podegrodzkiej, jest zwieńczeniem i trwałym pomnikiem tych obchodów.

Serdecznie dziękuję Autorom niniejszej publikacji, którzy pod kierunkiem nie-ocenionego prof. Feliksa Kiryka dokonali tytanicznej pracy, wyszukując w zakamarkach archiwów nieznane fakty z dziejów naszej ziemi. Dziękuję wszystkim innym osobom zaangażowanym w powstanie tego dzieła.

Jestem pewna, że monografia Gminy Podegrodzie spotka się z dużym zainteresowaniem i będzie powodem do dumy z dokonań naszych poprzedników.

Małgorzata Gromala

Wójt Gminy Podegrodzie

 

SPIS TREŚCI

Małgorzata Gromala, Wprowadzenie … 5

Feliks Kiryk, Wstęp … 7

Wykaz skrótów … 13

Jan Lach, Tomasz Mrówka

Zarys warunków przyrodniczych gminy Podegrodzie … 15

Budowa geologiczna … 16

Rzeźba terenu … 21

Klimat… 25

Stosunki wodne… 28

Gleby – struktura użytkowania terenu … 31

Ochrona przyrody… 35

Turystyka… 35

Problemy sozologiczne gminy Podegrodzie … 37

Jacek Poleski

Archeologia o przeszłości Podegrodzia … 39

Andrzej Jureczko W średniowieczu… 87

Podegrodzie… 88

Pozostałe wsie Gminy Podegrodzie … 104

Franciszek Leśniak

W okresie Rzeczypospolitej szlacheckiej XVI-XVIII w. … 135

Przynależność administracyjna… 135

Własność … 140

Życie gospodarcze i stosunki społeczne … 160

Wobec wojen, konfliktów wewnętrznych i klęsk żywiołowych … 192

Parafia i parafianie … 199

Opieka społeczna, oświata i szkolnictwo … 208

JAN WNĘK

Pod berłem Habsburgów (1770-1918)… 213

Stosunki własnościowe … 213

Zaludnienie oraz materialne i kulturalne warunki bytowania społeczności wiejskich ..Życie gospodarcze … 246

Samorząd gminny … 266

Organizacje społeczno-gospodarcze … 273

Zycie polityczne … 281

Oświata i kultura … 292

Kościół i parafia … 311

W latach wielkiej wojny … 318

Uwagi końcowe … 322

TADEUSZ ALEKSANDER

Między wojnami światowymi (1918-1939)… 325

Po odzyskaniu niepodległości… 325

Obszar i mieszkańcy… 327

Stosunki gospodarcze … 338

Samorząd terytorialny… 348

Życie polityczne. Stowarzyszenia gospodarcze i społeczno-kulturalne … 351

Szkolnictwo i oświata … 372

Parafie i życie religijne … 389

Życie kulturalne … 392

JAKUB BULZAK, JACEK CHROBACZYŃSKI

W latach okupacji niemieckiej (1939-1945)… 401

Wstęp… 401

Mniejszość niemiecka w gminie przed II wojną światową … 404

Dramat wrześniowy 1939 … 406

System okupacji. Polityka i praktyka okupanta … 410

Represje … 422

Konspiracja … 424

Okupacji dzień powszedni… 435

Kościół i życie religijne … 447

Szkolnictwo … 450

Koniec okupacji. Wyzwolenie … 453

LESZEK MIGRAŁA

W pierwszym powojennym trzydziestoleciu (1945-1975)… 457

Lata odbudowy i przemian ekonomiczno-społecznych oraz politycznych (1945-1948)… 457

Ustrój gminny i gromadzki. Życie polityczne … 484

Służba zdrowia. Zakłady produkcyjne i instytucje spółdzielcze … 493

Oświata i szkolnictwo. Stosunki kulturalne. Organizacje społeczne … 515

Parafie i życie religijne … 543

JERZY LEŚNIAK

Gmina Podegrodzie w latach 1975-2014 … 551

U schyłku PRL… 551

W okresie III Rzeczpospolitej… 582

BOGUSŁAW KRASNOWOLSKI

Przekształcenia przestrzenne, zabytki i wartości kulturowe … 771

Etapy przemian …771

Układy przestrzenne …779

Zespoły sakralne …789

Zespoły dworskie… 817

Zabudowa użyteczności publicznej… 819

Budownictwo regionalne … 820

Mała architektura: kapliczki, figury, pomniki… 825

Twórczość plastyczna: od XIX w. do współczesności… 825

Zakończenie … 833

MARIA BRYLAK-ZAŁUSKA

Zarys kultury materialnej Lachów Podegrodzkich … 835

Wprowadzenie … 835

Sądecczyzna – Lachy Sądeckie – Lachy Podegrodzkie … 837

Budownictwo wiejskie… 839

Urządzenie i zdobnictwo mieszkań … 853

Zajęcia gospodarcze i zwyczaje z nimi związane. Pożywienie … 861

Rzemiosło i inne zajęcia pozarolnicze … 874

Strój i ubiór Lachów Podegrodzkich … 878

ANEKSY

Ks. Józef Walaszek

Bł. O. Stanisław Papczyński – życie i jego dzieło … 903

Ks. Jan Wnęk

Wykaz właścicieli gruntów w Podegrodziu w latach 1786-1787, 1820 … 915

Indeks nazwisk … 929

Indeks nazw geograficznych … 973

 

Warnijo, Warmia, Ermland

Warnijo_okladka

Dzięki wytrwałości Autorów i dobrej oraz pięknej woli Lokalnej Grupy Działania „Południowa Warmia” ukazały się w 2015 roku dwa kolejne tomy warmińskiego elementarza. Mam nadzieję, że już wkrótce zawitają do mojej skrzynki pocztowej.
Tymczasem wspominam i pokazuję, jak wygląda część pierwsza, z roku 2012.

Warnijo_przyklad

Dialektolog pracujący w Krakowie ma drobne wątpliwości dotyczące niektórych zapisów publikacji z Barczewa, ale ponieważ jestem też „postdialektologiem”, przede wszystkim doceniam zaistnienie książki, z której zarówno młodzi Warmiacy i młode Warmiaczki, jak i potomkowie i potomkinie powojennych przybyszów z innych stron będą się mogli dowiedzieć, jak opisywać najbliższy świat mową, która rozbrzmiewała na Warmii przez wieki.

Anna Szmajda

Panią Annę Szmajdę pytają zapewne wciąż osoby, które poznaje, jak to jest być… no właśnie, nawet słowo jakieś nieoczywiste — Łemkinią.

Pani Anna Szmajda zdawała w roku 2015 jako jedyna osoba w Polsce maturę z języka łemkowskiego.

Napisali o tym w Wysokich Obcasach. I bardzo dobrze, że napisali. Podziwiam osoby, które dokonują wyboru bycia nie tylko osobami prywatnymi, ale podejmują się nieść dziedzictwo swojego narodu w kolejnym pokoleniu.